Jednym z podstawowych zadań postępowania karnego, w myśl art. 2 k.p.k. jest wykrywanie i pociąganie do odpowiedzialności karnej sprawców przestępstw przy jednoczesnym poszanowaniu ich praw i wolności zagwarantowanych przez prawo.

Podejrzanym w procesie karnym jest osoba, co do której wydano postanowienie o przedstawieniu zarzutu popełnienia konkretnego przestępstwa, albo której bez wydania takiego postanowienia postawiono zarzut w związku z przystąpieniem do przesłuchania w charakterze podejrzanego (art. 71 § 1 kpk).

Oskarżonym jest osoba, przeciwko której wniesiony został do właściwego sądu akt oskarżenia lub też, co do której oskarżyciel publiczny wniósł o warunkowe umorzenie postępowania (art. 71 § 2 kpk).

Prawa podejrzanego / oskarżonego:

Podejrzany / oskarżony ma prawo;

do składania wyjaśnień,do odmowy składania wyjaśnień lub odpowiedzi na pytania,korzystania z pomocy obrońcy,do składania wniosków o dokonanie określonych czynności w postępowaniu przygotowawczym,do żądania przesłuchania go z udziałem ustanowionego obrońcy, którego niestawiennictwo nie tamuje przesłuchania (art. 300, 301 kpk)do końcowego zapoznania z materiałami postępowania w toku postępowania przygotowawczego podejrzany ma prawo brać udział w czynnościach niepowtarzalnych (art. 316 kpk).

Ponadto:

podejrzanego informuje się na piśmie o przysługujących mu uprawnieniach i ciążących na nim obowiązkach (art. 300 kpk)w toku postępowania sądowego oskarżony może wypowiadać się, co do wszelkich kwestii podlegających rozstrzygnięciu (a więc co do wszystkich zgromadzonych dowodów, sposobu przeprowadzenia postępowania przygotowawczego itd.)oskarżony ma prawo do składania wniosków dowodowych i wszelkich innych wniosków procesowychoskarżony bierze udział w czynnościach dowodowych, w rozprawie i posiedzeniu sądupodejrzany/oskarżony może zaskarżać orzeczenia i zarządzenia naruszające jego prawa lub szkodzące jego interesom,musi zastać poinformowany o treści stawianych mu zarzutów i ich podstawach faktycznych (art.313, 314 kpk)oskarżony musi zostać zaznajomiony z treścią aktu oskarżenia i ma prawo sformułowania odpowiedzi na akt oskarżenia (art. 338 kpk)ma prawo przeglądać akta sprawy (art. 156 § 1 kpk)może uzyskać bezpłatnie na swe żądanie odpis każdego orzeczenia (art. 157 § 1 kpk) przysługuje mu prawo do swobodnego kontaktu z obrońcą (art. 73 kpk)

Podejrzany / oskarżony ma obowiązek:

poddać się oględzinom zewnętrznym ciała a także innym badaniom nie naruszającym integralności ciała np. można odeń pobrać odciski palców, fotografować go oraz okazywać innym osobom (art. 74 § 2 pkt. 1 kpk),poddać sie niezbędnym dla postępowania badaniom psychologicznym i psychiatrycznym a także badaniom połączonym z dokonywaniem zabiegów na ciele podejrzanego (poza zabiegami chirurgicznymi) o ile dokonuje ich uprawniony pracownik służby zdrowia z zachowaniem wskazań wiedzy lekarskiej i tylko wówczas, gdy zabiegi te nie zagrażają zdrowiu podejrzanego (chodzi tu np. o pobranie krwi lub wydzielin organizmu)jeżeli podejrzany pozostaje na wolności ma on obowiązek stawiać się na każde wezwanie organu prowadzącego postępowanie przygotowawcze oraz zawiadamiać tenże organ o każdej zmianie miejsca zamieszkania lub pobytu trwającej dłużej niż 7 dni – w przypadku nieusprawiedliwionego niestawiennictwa podejrzanego organ prowadzący postępowanie może zarządzić jego przymusowe doprowadzenie.(art. 75 §1 i 2 kpk) jeśli podejrzany przebywa poza granicami kraju ma powinien on wskazać adres dla doręczeń w kraju, jeśli tego nie uczyni to wszelkie skierowane doń pisma procesowe dołącza się do akt sprawy i uznaje za doręczone (art. 138 kpk)

Podejrzany/oskarżony nie ponosi odpowiedzialności za zatajenie prawdy lub mówienie nieprawdy, a więc nie ponosi odpowiedzialności karnej za przestępstwo składania fałszywych zeznań (art. 233 kk)

Oskarżony nie ma obowiązku dostarczania dowodów ani przeciwko sobie ani na swoją korzyść.

Sytuacje obrony obligatoryjnej:

– oskarżony jest nieletni, głuchy, niemy, niewidomy, zachodzi uzasadniona wątpliwość, co do jego poczytalności lub sąd uzna za konieczną obecność obrońcy z uwagi na istnienie w sprawie okoliczności utrudniających obronę, a także w postępowaniu przed sądem okręgowym, jako sądem pierwszej instancji, jeżeli oskarżonemu zarzucono zbrodnię lub też jest on pozbawiony wolności.

Zasada domniemania niewinności

Zgodnie z art. 42 ust. 3 Konstytucji

„każdego uważa się za niewinnego, dopóki jego wina nie zostanie stwierdzona prawomocnym wyrokiem sądu”

Zasada ta swe odzwierciedlenie znalazła także w treści art. 5 § 1 kpk, który stanowi, iż

„oskarżonego uważa się za niewinnego, dopóki jego wina nie zostanie udowodniona i stwierdzona prawomocnym wyrokiem”.

Domniemanie to „przerzuca” ciężar wykazania dowodów świadczących o winie konkretnej osoby na oskarżyciela publicznego.

Konsekwencje działania w prawie polskim zasady domniemania niewinności są następujące:
winy nie można domniemywać- oskarżyciel ma obowiązek ją udowodnić, oskarżony nie ma obowiązku dowodzenia swej niewinności oskarżony ma prawo do odmowy składania wyjaśnień i ta okoliczność nie może być traktowana jako obciążająca w jakikolwiek sposób oskarżonego.jeśli wina nie zostanie oskarżonemu w sposób jednoznaczny udowodniona- musi zapaść wyrok uniewinniający.

Z zasadą domniemania niewinności niezwykle ściśle związana jest zasada „in dubio pro reo”(art.5 § 2 kpk) oznaczająca, iż wszelkie nie dające się usunąć wątpliwości tłumaczone muszą być na korzyść oskarżonego.

Autor artykułu:

Krakowski adwokat Wojciech Nartowski
Partner w kancelarii Nartowski Trojanowska Adwokaci Spółka Partnerska (Prawnicy Adwokaci)